Təlimdə çətin anın özü problem deyil; həmin anda təlimçinin məqsəddən uzaqlaşıb-uzaklaşmamasıdır. Dominant iştirakçı, uzun mübahisə, susqun qrup və texniki fasilə müxtəlif səbəblərdən yaranır. Hamısına eyni “hamı sakit olsun” cavabı işləməz. Fasilitator söhbəti insanların şəxsiyyətinə yox, görüləcək işə və qaydalara qaytarır. Aşağıdakı altı ssenari əvvəlcədən məşq edilə bilən qərar kartlarıdır.
Əvvəl təhlükəsiz iş qaydasını qurun
Sessiyanın əvvəlində iki-üç qaydanı birlikdə müəyyənləşdirin: danışıq vaxtı, fərqli fikrə münasibət və şəxsi məlumatın işlənməsi. Təlimçi qaydanı sadəcə oxumur; özü də tətbiq edir. “Sualı sona saxlayın” deyib heç vaxt qayıtmamaq etibarı azaldır. “Bu sual indiki məşqdən kənardır; saat 15:00-da qayıdacağıq” deyəndə qayıtma vaxtını qeyd edin.
ATD Capability Model təlimçinin ünsiyyət və öyrənmə fasilitasiyası bacarıqlarını peşə işinin hissəsi kimi çərçivələyir. Bu, hər çətin davranışın psixoloji izahı olduğunu demir. Davranışı müşahidə edib təsirini təsvir edin: “Son üç dəqiqədə eyni adam danışdı; indi başqa baxışları eşidək.” Etiketləməyin.
Altı vəziyyət üçün qərar kartı
| Vəziyyət | Dərhal deyiləcək söz | Sonrakı addım | Qaçınılacaq davranış |
|---|---|---|---|
| Bir nəfər sözü tutur | “Fikri qeyd etdim, iki başqa səs də eşidək.” | Danışıq turu ver | İştirakçını utandırmaq |
| Qrup susur | “Bir dəqiqə fərdi yazın, sonra cütlə bölüşün.” | Kiçik qrupdan ümumiləşdir | “Heç kim bilmir?” demək |
| Etiraz uzanır | “Hansını sübutla yoxlaya bilərik?” | Konkret nümunə seç | Şəxsi mübahisəyə girmək |
| Mövzu yayınır | “Bu məsələni siyahıya alıram.” | Qayıtma vaxtı bildir | Sualı itirmək |
| Səhv cavab verilir | “Bu həll hansı halda işləməz?” | Meyarı birlikdə yoxla | İnsanı səhvlə eyniləşdirmək |
| Texniki vasitə dayanır | “Məqsəd eyni qalır, kartla davam edək.” | Offline ehtiyat planı aç | Vaxtı yalnız təmirə sərf etmək |
Kart cümlələrini əzbər dialoq kimi oxumayın. Məqsəd eyni qalır: iştirakçının öyrənmə fəaliyyəti davam etsin. Təhlükəsizlik və ya ayrı-seçkilik vəziyyətində isə sadəcə “mövzuya qayıdaq” yetərli deyil; təşkilatın uyğun müdaxilə qaydasını tətbiq edin.
Dominant səsi və susqunluğu ayrı idarə edin
Çox danışan adam həmişə hörmətsiz deyil; bəzən tapşırıq onun üçün asan, qrup üçün isə qeyri-müəyyəndir. İlk cavabdan sonra “indi eyni suala başqa təcrübəsi olan kimsə necə baxır?” deyə dairəni genişləndirin. Təkrar olarsa fasilədə fərdi söhbət edin və konkret vaxt sərhədi qoyun. İştirakçını hamının qarşısında susdurmaq əks təsir yarada bilər.
Susqun qrupda əvvəl sualın quruluşunu yoxlayın. “Rəyiniz?” çox genişdir. “Bu iki cavabdan hansında təsdiqsiz vəd var?” sualı cavab verməyi asanlaşdırır. Yazılı düşünmə vaxtı və cüt müzakirəsi şəxsən çıxış etməyə hazır olmayanların fikrini də üzə çıxara bilər. Onlayn görüşdə çat və anonim sorğu uyğun ola bilər, lakin məlumatın anonim olduğunu yalnız alət həqiqətən təmin edirsə deyin.
Etirazı sübuta bağlayın
Etiraz “bu model bizdə işləmir” şəklindədirsə, dərhal modeli müdafiə etməyin. “Hansı iş mərhələsində işləmir?” sualı real məhdudiyyəti ayırır. Məsələn, modelin tələb etdiyi təsdiq prosesdə mövcud deyilsə, bu məhdudiyyəti etiraf edin və alternativ qərar yolunu proses sahibinə göndərin. Fasilitasiya həqiqi problemi kosmetik razılıqla örtməməlidir.
ATD-nin təlim dizaynı izahı fəaliyyət və məqsəd uyğunluğunu önə çəkir. Ona görə mübahisədən sonra qrupa bir sınaq tapşırığı verin: iki variantı meyarla müqayisə etsinlər. Məqsəd hamını eyni fikrə məcbur etmək deyil, qərar keyfiyyətini artırmaqdır.
İşlənmiş hipotetik nümunə
Fərz edək ki, 14 nəfərlik onlayn rəhbər təlimində Elvin hər suala cavab verir, digərləri susur. Təlimçi əvvəl onun fikrini xülasə edir, sonra bütün iştirakçılara 60 saniyəlik yazılı seçim verir: delegasiya işində hansı qərar rəhbərdə qalmalıdır? Çatda səkkiz fərqli cavab görünür. Cüt müzakirəsindən sonra Elvinin nümunəsi də kontekstə yerləşir. Fasilədə təlimçi Elvinə konkret müşahidəni deyir və növbəti blokda birinci yox, üçüncü danışmağı xahiş edir. Nəticə bir nəfərin “düzəldilməsi” yox, qrupun məşqə qayıtmasıdır.
Mübahisənin nə vaxt faydalı olduğunu ayırın
İştirakçı “bizdə bu qayda işləmir” deyəndə üç mümkün məna var: model həqiqətən mövcud işə uyğun deyil, tətbiq üçün səlahiyyət çatmır, yaxud nümunə anlaşılmayıb. İlk sual “hansı konkret hadisədə?” olsun. Hadisəni yazıb qrupdan meyarla araşdırmağı istəyin. Təlimçi öz nüfuzunu qorumaq üçün mövcud prosesi yanlış təqdim etməməlidir. Əgər qaydanın sərhədi üzə çıxırsa bunu öyrənmə nəticəsi kimi qəbul edin.
Faydalı mübahisənin vaxt sərhədi olmalıdır: beş dəqiqə ərzində faktı, fərqli ehtimalı və yoxlama yolunu qeyd edin. Daha çox dərinlik lazımdırsa ayrıca iş görüşü təyin edin. Məqsəd “kim haqlıdır?” yarışması deyil, iştirakçıların işdə necə qərar verəcəyinə aydınlıq gətirməkdir. Anlaşılmazlıq şəxsi hücuma çevriləndə söhbəti durdurmaq və qrup qaydasına qayıtmaq lazımdır.
Fasilitasiya üçün şəxsi refleksiya vərəqi
Sessiyadan sonra üç anı qısa yazın: harada qrup enerjisi yüksəldi, harada fəaliyyət dayandı, siz nə etdiniz? Hər an üçün müşahidəni yozumdan ayırın. “Qrup laqeyd idi” yozumdur; “sualdan sonra 20 saniyə heç kim danışmadı, tapşırıq kartı yox idi” müşahidədir. Sonra mümkün səbəbləri sıralayın: sual geniş idi, mövzu həssas idi, düşünmə vaxtı az idi, yaxud onlayn səs gecikməsi oldu. Bir səbəbi sübutsuz seçməyin.
Növbəti sessiyada bir dəyişiklik sınayın. Susqunluq üçün yazılı cavab mərhələsi əlavə etmisinizsə neçə nəfərin yazdığını yoxlayın; yalnız “mənə daha yaxşı göründü” deməyin. Dominant iştirakçı ilə fərdi söhbət etmisinizsə onun danışıq vaxtından çox qrupun digər üzvlərinin məşq imkanına baxın. Təlimçi öz davranışının qrup dinamikasına təsirini də izləməlidir.
Təhlükəsizlik məsələləri ayrıca həddir. İştirakçı məxfi müştəri məlumatı paylaşırsa və ya alçaldıcı ifadə işlədilirsə bunu “maraqlı müzakirə” kimi davam etdirməyin. Materialı dayandırın, məlumatı yaymayın, təşkilatın qaydasına uyğun məsul şəxsə yönləndirin. Fasilitasiya bacarığı hər problemi təlim otağında təkbaşına həll etməyə çalışmaq deyil.
Altı ssenarinin hamısına bir sessiyada rast gəlməyə bilərsiniz. Hazırlıq üçün hər birinə əvvəlcədən bir cümlə və bir ehtiyat fəaliyyət yazın. Dominant səs üçün danışıq turu; susqunluq üçün fərdi yazı; uzanan etiraz üçün meyarla yoxlama; yayınan mövzu üçün qayıtma vaxtı; yanlış cavab üçün ssenari müqayisəsi; texniki fasilə üçün kağız və ya sadə çat alternativi. Bu, təlimçini robotlaşdırmır. Stressli anda işə yarayan seçimləri yadda saxlayır.
Fərz edək ki, texniki platforma 55-ci dəqiqədə dayanır. Məqsəd iki müştəri cavabını müqayisə etməkdirsə təlimçi ssenarini səslə oxuyub iştirakçılardan cavabı kağıza və ya telefon qeydinə yazmalarını istəyə bilər. Məqsəd məhz proqram funksiyasını öyrətməkdirsə eyni üsul yetməz; sınağı başqa vaxta keçirmək lazımdır. Ehtiyat planı vasitədən yox, öyrənmə məqsədindən çıxmalıdır.
Sessiyanın sonunda iştirakçıdan hansı qaydanın faydalı olduğunu yox, hansı iş vəziyyətində onu sınayacağını soruşun. Dərsdə mübahisə doğuran nümunəni də qeyd edin: ola bilsin təşkilatın öz prosesində real ziddiyyət var. Bu qeyd yalnız təlimçidə qalmasın; məxfilik pozulmadan uyğun proses sahibinə çatdırılsın. Çətin vəziyyət bəzən zəif fasilitasiyanın deyil, sistem boşluğunun siqnalıdır.
Ssenariləri məşq etmək üçün təlimçi cütlüyü
Fasilitasiya reaksiyası yalnız oxunmaqla öyrənilmir. İki təlimçi növbə ilə çətin iştirakçı rolunu oynaya bilər: biri mövzudan yayınır, digəri qrupun susduğu anı yaradır. Məşqdən sonra “necə hiss etdin?” ilə yanaşı konkret müşahidə soruşun: təlimçi nə qədər düşündü, hansı sualı verdi, qrupun başqa üzvləri fəaliyyətə qayıtdımı? Eyni ssenarini ikinci dəfə bir kiçik dəyişikliklə təkrar edin. Məqsəd sürətli, sərt cavab tapmaq deyil; məqsədə qayıdan və insan ləyaqətini qoruyan seçim etməkdir.
Real sessiyada situasiyanın ciddiliyi dəyişə bilər. Sadə fikir ayrılığı fasilitasiya ilə idarə oluna bilər; təhdid, təhqir və məxfi məlumat sızması isə təşkilati müdaxilə tələb edir. Bu sərhədi təlimçi əvvəlcədən bilməlidir. “Hər şeyi özüm idarə edərəm” yanaşması həm iştirakçıya, həm təşkilata risk yarada bilər. Təlim planında lazım gəldikdə kimə xəbər veriləcəyini də qeyd edin.
Tez-tez verilən suallar
Təlimçi sualın cavabını bilmirsə nə etsin? Bilmədiyini açıq deyib mənbəni və cavab vaxtını göstərin. Təsdiqlənməmiş cavab uydurmayın.
İştirakçı şəxsi məlumat paylaşırsa? Paylaşımı dayandırıb məxfiliyi qoruyan ümumi nümunəyə keçin; təşkilatın məlumat qaydasını tətbiq edin.
Çətin iştirakçını qrupdan çıxarmaq lazımdır? Bu, son hədd və təşkilat qaydası ilə bağlı qərardır. Əvvəl müşahidə, sərhəd və fərdi söhbət istifadə edin.
Onlayn formatda susqunluq neçə saniyə normaldır? Sabit rəqəm yoxdur. Sualdan sonra düşünmə müddətini əvvəlcədən elan edin və yazılı cavab yolu verin.
Mübahisə faydalı ola bilərmi? Bəli, konkret meyar və vaxtla işlənəndə. Şəxsi qarşıdurmaya çevrilirsə formatı dəyişin.
Fasilitasiya texnikalarını sınaqdan keçirmək üçün TOT proqramına baxın. Vaxtı qorumaq üçün 90 dəqiqəlik planı, müşahidəni qiymətləndirmək üçün demo rubrikasını istifadə edin.